Finansal Piyasalarda Piyasa Yapıcılığı

Piyasa yapıcılığı belirli finansal kurum ya da kurumlar tarafından, piyasaya likidite sağlama yükümlülüğü veya niyeti ile hisse senetleri, tahviller, döviz, türev ürünler gibi finansal araçlar için sürekli olarak alış ve satış fiyatı teklif etme faaliyetini ifade eder. Piyasa yapıcı, kamuya açık fiyatlardan alım veya satım yapmaya hazırdır ve diğer piyasa katılımcılarının gecikme olmadan işlem yapabilmesini sağlar.

Piyasa yapıcının temel işlevi satıcılardan menkul kıymetleri piyasada oluşan alış fiyatından alıp, yine alıcılara satış fiyatından satmaktır. Bu hizmetin karşılığını, brüt kar marjını temsil eden alış-satış fiyat farkından (spread) almaktadır. Piyasa yapıcıların varlığı sayesinde diğer piyasa oyuncuları ellerindeki varlıkları piyasa fiyatından kolaylıkla satma ya da varlık satın alma konusunda kendilerini rahat hissetmektedir. 

Birçok hisse senedi, tahvil ya da döviz piyasasında piyasa yapıcılık sürekli ticaret, düşük volatilite ve etkin fiyat oluşumu için bir gerekliliktir.

Piyasa Yapıcıların Temel Hareket Güdüleri

Piyasa yapıcıları temel güdüsü kardır. Piyasa yapıcılar, işlem gerçekleştiğinde alış ve satış fiyatları arasındaki farktan kâr ederler. Emir akışı sürecinde arz/talep eğilimleri hakkında sağlanan bilgi değerlidir. Piyasa yapıcılara daha iyi fiyatlandırma ve riskten korunma imkânı sağlar. Piyasa dinamiklerine hâkim piyasa yapıcıları, kısa vadeli fiyat hareketleri konusunda isabetli beklentilere sahip olabilirler. Bu sayede doğru varlık portföyü oluşturup, kar olanaklarını artırırlar. Borsalar likidite sağladıkları için piyasa yapıcılarına ödeme yaparak, karlılıklarını destekleyebilir.

Piyasa yapıcıları stratejik ve kurumsal güdülerle de çalışırlar. Bankalar döviz, tahvil ve türev ürünlerde kurumsal müşterilerini desteklemek için piyasa yapıcısı olarak hareket ederler. Bazı borsalar likidite sağlamak için piyasa yapıcılar atarlar. Tahvil ve hisse senedi ihraçlarına aracılık eden yatırım bankaları, ihraç sonrası alım satımı istikrara kavuşturmak için piyasaya likidite sağlarlar.

Piyasa Yapıcılığının Finansal Piyasalar Açısında Faydaları

Piyasa yapıcıların sağladıkları likidite piyasa katılımcıları açısından dikkate alınacak en önemli faydadır. Sürekli alım-satımlar işlem hacmini artırır ve piyasalara derinlik kazandırır. Dar alım-satım fiyat farkları ve kesintisiz fiyat teklifleri, yatırımcıların alım/satım işlemlerini kolaylaştırır. Piyasanın etkin çalışması, alım-satım fiyat farklarının daralması işlem maliyetlerini azaltır. Sürekli fiyat teklifleri şeffaflığı, etkin ve adil fiyatlandırmayı sağlar. Piyasa yapıcılar piyasalardaki fiyat oynaklığını (volatilite) azaltıp, geçici arz/talep dengesizliklerini giderir. Özellikle ilk halka arzlar sonrası sağladıkları destekle yatırımcı güvenini tesis eder, sermaye piyasalarının gelişip büyümesine katkıda bulunurlar.

Piyasa yapıcıların yokluğunda alım ile satım sadece doğal alıcı ve satıcıların bir araya gelmesi ile gerçekleşebilir. Bu da uzun bekleme sürelerine, az sayıda işleme, hatalı fiyatlamaya, yüksek alım-satım marjlarına, küçük işlemlerin büyük fiyat dalgalanmaları yaratmasına sebep olabilir.

Piyasa Yapıcıların Karşılaşabileceği Riskler

Piyasa yapıcılar portföy/envanter riski, ters seçim riski, likidite riski, fonlama riski, operasyon ve teknoloji riski ve düzenleme riski gibi risklerle karşılaşabilirler. Fiyatların olumsuz yönde hareket etmesi ile piyasa yapıcının portföyünün değer kaybetmesi portföy ya da envanter riski olarak isimlendirilir. Piyasada oynaklık arttıkça bu risk de artar. Ters seçim riski karşı tarafın piyasadaki hareketler ve beklentiler hakkında piyasa yapıcıdan daha bilgili olması halinde ortaya çıkacaktır. Bu durumda piyasa yapıcı yanlış fiyatlandırılmış tekliflerden zarar edecektir. Stresin yükseldiği, alım-satım fiyatları arasındaki marjın genişlediği ortamlarda likidite riski ortaya çıkacaktır. Likidite ortadan kalktığında piyasa yapıcı portföyü ile baş başa kalacak ve onun taşıma maliyetini yüklenecektir. Algoritmalarda, bağlantı ve işlem hızında yaşanacak sorunlar teknoloji ve operasyon riski olarak kayıplara neden olabilecektir. Piyasa yapıcıların faaliyetlerini düzenleyen adil ve düzenli piyasalara yönelik kuralları ihlali itibar ve düzenleme riski doğuracaktır. 

Sonuçta piyasa yapıcıların, tüm piyasa katılımcılarının doğru, istikrarlı ve güncel fiyatlara ulaşma imkanını geliştirdiğini, yokluklarında etkin fiyat oluşumunun zayıfladığını, oynaklığın arttığını, alım-satım marjlarının genişlediğini, piyasaların donma riskiyle karşı karşıya kalabildiğini, fiyatların temel değerlerden sapabildiğini söylemek mümkündür. 

Piyasa yapıcısız bir piyasa daha az şeffaf, daha maliyetli, daha sığ ve daha istikrarsız olacaktır.